بررسی و تحلیل مبنای فقهی دیدگاه شیخ فضل الله نوری در مسأله قانون‌گذاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، تهران، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، تهران، ایران
10.30497/sj.2026.248220.1470
چکیده
۱. مقدمه و هدف

در مسیر شکل‌گیری و پیروزی نهضت مشروطه، حضور روحانیت و بهره‌گیری از مبانی فقه سیاسی امامیه اهمیت بسزایی داشته است. در این میان، شیخ فضل‌الله نوری با طرح نظریه مشروطه مشروعه کوشید میان مبانی اصیل فقه سیاسی امامیه و انحرافات مشروطه سکولار تمایز قائل شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل مبانی فقهی دیدگاه‌های ایشان درباره پدیده نوظهور قانون‌گذاری در عصر مشروطیت و تبیین جایگاه این دیدگاه‌ها در شکل‌گیری نظریه مشروطه مشروعه انجام شده است.

۲. مواد و روش‌ها

این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و از طریق بازخوانی دیدگاه‌های شیخ فضل‌الله نوری درباره قانون‌گذاری و بررسی مبانی فقهی آن‌ها انجام شده است.

۳. یافته‌های تحقیق

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دیدگاه شیخ فضل‌الله نوری درباره قانون‌گذاری بر مبانی فقهی قابل استنباط از سه قاعده استوار است: قاعده «نفی خلوّ الوقایع عن الحکم»، ناظر به شمول احکام شرعی بر وقایع؛ قاعده «المؤمنون عند شروطهم إلا شرطاً حرّم حلالاً أو أحلّ حراماً»، ناظر به عدم اعتبار الزام‌ها و مقررات مغایر با احکام شرعی؛ و قاعده «لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق»، ناظر به عدم مشروعیت اطاعت از اوامر مغایر با شریعت. بر این اساس، مبنای دیدگاه وی را می‌توان در جامعیت شریعت و ضرورت انطباق قانون‌گذاری با احکام الهی تبیین کرد.

۴. نتیجه‌گیری

برآیند پژوهش نمایان‌گر آن است که دیدگاه شیخ فضل‌الله نوری درباره قانون‌گذاری بر لزوم انطباق قوانین با احکام شریعت استوار است و طرح نظریه مشروطه مشروعه را می‌توان تلاشی برای تمایز قاپل شدن میان مبانی فقه سیاسی امامیه و مشروطه سکولار دانست.
کلیدواژه‌ها


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 26 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 22 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 11 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 26 آبان 1405