تحلیل فقهی استفاده از هوش مصنوعی در فرایند تولید محتوای علمی

1. مقدمه و هدف

گسترش هوش مصنوعی در تولید محتوای علمی، پرسش‌های فقهی نوپدیدی ایجاد کرده است. از یک سو، ابزارهای نوین برای تسهیل پژوهش متعارف هستند و از سوی دیگر، جایگزینی پژوهشگر انسانی بدون شفاف‌سازی با اصول امانت علمی تعارض دارد. هدف اصلی این پژوهش، تبیین حکم فقهی استفاده از هوش مصنوعی در تولید محتوای علمی بر اساس مبانی فقه امامیه است.

2. مواد و روش‌ها

این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد اجتهادی انجام شده است. کارکردهای هوش مصنوعی در حوزه تولید محتوی علمی با مراجعه به قرآن، روایات و کتب فقهی بررسی شده است.

3. یافته‌های تحقیق

بهره‌گیری از هوش مصنوعی در این عرصه، ذیل دو قسم متمایز «کارکرد ابزاری» و «کارکرد جانشینی» قابل بررسی است؛ در کارکرد ابزاری، هوش مصنوعی نقش معین فنی دارد و فاقد اشکال شرعی است. اما در کارکرد جانشینی، هوش مصنوعی فاعل اصلی تولید محتواست و انتساب اثر به پژوهشگر بدون اشاره به منشأ ماشینی، مصداق کتمان حق و تدلیس علمی محسوب می گردد. استدلال بر حرمت این قسم، مبتنی بر آموزه‌هایی از کتاب، سنت، قواعد فقهی غرور و لاضر، ادله نهی از غش و تدلیس و همچنین دلیل مستقل عقلی صورت گرفته است.

4. نتیجه‌گیری

استفاده ابزاری از هوش مصنوعی با اعلام صادقانه نقش آن، نه تنها جایز بلکه موجب ارتقای پژوهش است. اما استفاده جانشینی و پنهان، با اصول فقهی صدق، امانت و منع تدلیس تعارض داشته و حرام شمرده می‌شود.