ضمان قهری، بهمثابۀ یکی از ارکان بنیادی نظام مسئولیت مدنی، بر اصالت احترام حقوق، اموال و اعمال اشخاص و ممنوعیت ایراد زیان استوار است. بااینحال، در مواردی زیاندیده با اراده آزاد، احترام مال یا کار خود را اسقاط کرده و زمینۀ زوال مسئولیت عامل زیان را فراهم میسازد. واکاوی قلمرو این اقدام در ساختار اسباب ارادی زوال مسئولیت- مانند اباحه مالکی، تبرّع، تسلیط مجّانی، اقدام به زیان و اِعراض- نقش تعیینکنندهای در کشف مبنای نظری زوال مسئولیت مدنی دارد؛ زیرا باوجود تفاوت ماهیت حقوقی و فرآیندی، همۀ این اسباب ارادی بر بنیانی نظری و مشترک استوارند. کشف این بنیان، هدف پژوهش حاضر است.
2 .روش تحقیق
این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد اجتهادی فقه امامیه انجام شده است.
3. یافتههای تحقیق
«اسقاط ارادی احترام» نقشی محوری در فروپاشی مسئولیت ایفا میکند و میتواند منشأ بنیادی سقوط ضمان ناشی از اسباب ارادی باشد. در این راستا، نقش سقوط احترام در فرآیندهای ارادی مؤثر در زوال ضمان تحلیل شده و تمایزات مفهومی، شیوههای ابراز اراده و آثار حقوقی هر یک تبیین گردیده است. از این منظر، هر یک از اسباب ارادی زوال مسئولیت، فاقد استقلال اصالی و صرفاً مصداقی از منشأیت بنیادی اسقاط احترام است.
4. نتیجهگیری
تحلیل مبنایی نشان میدهد مفهوم «اسقاط احترام» نهتنها چارچوبی نظری برای تبیین فروپاشی ضمان قهری فراهم میسازد، بلکه میتواند مبنای بازخوانی نهادهای مشابه در فقه و حقوق مدنی قرار گیرد و زمینۀ بازتعریف رابطۀ آزادی اراده و محدودیتهای ضمان قهری را در فقه امامیه فراهم آورد.
پژوهشنامه فقه اجتماعی