مسئله ولایت متقابل مؤمنان از مباحث مهم فقه اجتماعی و سیاسی اسلام است که در تبیین مسئولیت عمومی، مشارکت اجتماعی و چگونگی توزیع قدرت در جامعه اسلامی نقش مهمی ایفا میکند. با وجود تمرکز فقه امامیه بر ولایت طولی، دلالت قرآن بر نوعی ولایت عمومی میان مؤمنان کمتر بهصورت مستقل بررسی شده. هدف این پژوهش، بررسی امکان استنباط ولایت متقابل مؤمنان از آیات مشتمل بر تعبیر «بعضهم أولیاء بعض» و تبیین آن در قالب «ولایت عرضی» است.
۲. مواد و روشها
این پژوهش با روش تحلیلی-استنباطی و با تکیه بر آیات قرآن کریم انجام شده. در این مسیر، مفهوم ولایت و تمایز میان ولایت طولی و عرضی تبیین و سپس دلالت آیات از منظر تفسیری و فقهی، با بهرهگیری از قواعد اصول فقه و آرای فقیهان امامیه، بررسی شده. همچنین اشکالات مهم در تفسیر و استنباط این دلالتها احصا و تحلیل گردیده است.
۳. یافتههای تحقیق
یافتهها نشان میدهد که تعبیر «أولیاء» در این آیات، صرفاً ناظر به رابطه دوستی یا یاری نیست، بلکه بر نوعی سرپرستی و مسئولیت شرعی و اجتماعی متقابل دلالت دارد.
۴. بحث و نتیجهگیری
نتیجهی پژوهش آن است که آیات مورد بحث بر وجود ولایتی متقابل میان مؤمنان دلالت دارد که میتوان آن را در قالب ولایت عرضی تبیین کرد. این ولایت، ناظر به مسئولیت اجتماعی، امربهمعروف، نهی از منکر و مشارکت فعال مؤمنان در اصلاح جامعه اسلامی بوده و درعینحال، نوعی بازوی اجرایی و نظارتی برای ولایت طولی است.
پژوهشنامه فقه اجتماعی