دانشگاه امام صادق علیه السلام پژوهش‌نامه فقه اجتماعی 2981-0019 13 1 2025 02 19 The Impact of Aqd al-Dhimma on the Legal Status of Places of Worship for the People of the Book in Islamic Territories تأثیر عقد ذمه بر ابقا یا احداث اماکن دینی اهل کتاب در سرزمین‌های اسلامی 267 298 77945 10.30497/sj.2025.247221.1437 FA مهدی معظمی گودرزی استادیار گروه دانشکده علوم انسانی، گروه حقوق دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد 0009-0006-7247-6595 محمود اکبری استادیار گروه دانشکده علوم انسانی، گروه حقوق دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد 0000-0003-0236-8725 Journal Article 2024 10 27 The primary legal basis for the residence of the People of the Book (<em>Ahl al-Kitāb</em>) in Islamic territories is the pact of protection, known as the <em>dhimma.</em> This pact grants them the right of domicile (<em>ḥaq -al-istīṭān</em>), the implications of which for their religious sites are the central issue of this study. This paper, specifically, examines the legal rulings on maintaining (<em>ibqā'</em>) the existing places of worship and constructing (<em>iḥdāth</em>) new ones. Using an analytical-descriptive approach, it is shown that a clear juristic consensus (<em>ijmā'</em>) permits the People of the Book—Jews, Christians, and Zoroastrians—to maintain their pre-existing religious sites.<br />However, the construction of new sites is a matter of juristic disagreement. The legal status of this prohibition is debated, with three main views: that it is a fundamental pillar (<em>rukn</em>) of the <em>dhimma </em>pact, an ancillary stipulation (<em>sharṭ ḍimn al-'aqd</em>), or an absolute rule. This paper argues for the ancillary stipulation view, based on juristic consensus and the sound narration (<em>ṣaḥīḥa</em>) of <em>Zurāra</em>. Furthermore, the ruling on construction is contingent on the city's history. In cities founded by Muslims or taken by force (<em>'unwa</em>), construction is prohibited by consensus and supported by three narrations. Conversely, in cities acquired through a peace treaty (<em>ṣulḥ</em>), the ruling varies. If the treaty allows non-Muslims to retain land ownership in exchange for a land tax (<em>kharāj</em>), they possess full authority to build new places of worship. If, however, the land becomes Muslim property, the right to build depends entirely on the specific conditions stipulated in the <em>dhimma </em>pact. رایج‌ترین سبب برای اقامت کفار کتابی در بلاد اسلامی، از طریق عقد ذمه است. اثر حاصل از این قرارداد برای کفار حق استیطان (حق وطن گرفتن) است. مسئله مورد بحث این است که حق استیطان از طریق عقد ذمه چه تأثیری در ابقا (باقی ماندن اماکن قدیم) و احداث (ایجاد اماکن جدید) اماکن دینی دارد. این نوشتار به‌صورت تحلیلی-‌توصیفی به این نتایج رسیده که ابقای اماکن دینی برای کفار کتابی (یهودی، مسیحی و مجوسی) به‌طور مطلق به اجماع فقها جایز است، اما درباره احداث اماکن دینی اختلاف است. فقها اولاً، نسبت به اینکه عدم احداث جزو ارکان عقد ذمه باشد یا به‌صورت شرط ضمن عقد بیاید یا مطلق بیان شود، سه دیدگاه دارند که نظریه وسط به‌خاطر وجود اجماع و صحیحه زراره پذیرفتنی است. ثانیاً، حکم احداث بسته به نوع شهر است؛ اگر شهر جزو شهرهایی باشد که مسلمانان آن‌ها را ایجاد کرده  یا به زور و غلبه فتح کرده باشند، احداث اماکن دینی به‌خاطر اجماع و سه روایت ممنوع است، اما اگر آن شهر از طریق صلح فتح شده باشد، دو صورت است. اول، امام با کفار مصالحه کند مبنی‌بر اینکه زمین به ملکیت آن‌ها باقی بماند، اما امام سالانه از آن‌ها خراج بگیرد. در این صورت کفار اختیار تام نسبت به احداث اماکن دینی دارند. دوم، امام با کفار مصالحه کند مبنی‌بر اینکه زمین به ملکیت مسلمانان دربیاید، احداث اماکن دینی بسته به شرط جواز یا عدم جواز احداث، در ذیل عقد ذمه قرار دارد. https://sj.isu.ac.ir/article_77945_28905263276215f8f73143c511ed910a.pdf